تبریزبیدار
شنبه ۱۷ آبان ۱۳۹۹ ۰۹:۱۶:۳۵ شناسه خبر : ۱۰۸۰۹۱۶

یادداشت تبریزبیدار؛

آسیب های اجتماعی از منظر روانشناختی / از علل شخصیتی تا بی هویتی و عافیت طلبی

بررسی انحرافات اجتماعی و آسیب های اجتماعی به عنوان یک پدیده اجتماعی که گاهی ریشه در خود اجتماع دارد امری ضروری می باشد.

یادداشت تبریز بیدار ؛ حجت الاسلام بهزاد حسن زاده

آسیب های اجتماعی عبارت اند از  مولفه های ذهنی که مغایر با معیارها و هنجارهای پذیرفته شده در هر جامعه بوده و به تدریج  در نظام اجتماعی وارد شده و زندگی و گذران عادی افراد را دچار اختلال می کند و همچنین دشواری هایی چه از حیث روانی و چه از حیث اجتماعی برای افراد ایجاد می کند.

بنابراین آسیب اجتماعی ابتدا در ذهن و روان افراد مبتلا رخنه می کند و سپس در ادامه در رفتار وی نمایان می شود. البته ناگفته نماند در مورد کلید واژه آسیب اختلاف نظر بین جامعه شناسان بوده است بدلیل اینکه برخی آن را  با لحاظ اینکه جامعه به منزله یک پیکر واحد است واژه ای عاریه ای  از علم پزشکی تلقی کرده و کلمه آسیب برآن اطلاق کرده اند.

در مقابل برخی دیگر بجای آسیب، مساله را آورده و تاکید دارند که اساسا در اجتماع هر نوع ناهنجاری و کج روی که باشد به عنوان مسئله و مسائل مطرح می شود ولی اغلب دانشمندان این عرصه تمایل دارند عبارت مشکلات اجتماعی را به کار برند هرچند بعضی ها عباراتی همچون معضل اجتماعی  و بحران اجتماعی را نیز به کار می برند.

در هر حال اگر بخواهیم تعریفی ساده از آسیب های اجتماعی ارائه دهیم، می توانیم بگوییم آسیب های اجتماعی به هر گونه رفتار فردی یا جمعی عنوان می‌شود که در چارچوب اصول اخلاقی و قواعد عمل جمعی رسمی و غیر رسمی جامعه نبوده باشد.

آسیب های اجتماعی پدیده ای اجتماعی جامعه شناسی یا رفتاری روان شناختی؟

هرچند خود روان شناسی به طور مستقیم به مباحث مربوط به اجتماع ورود نکرده ولی شاخه ای از روان شناسی با عنوان روانشناسی اجتماعی با پدیده های اجتماعی و مشخصا رشته جامعه شناسی در ارتباط بوده است؛ به طوریکه در هر دو رشته رفتار افراد در گروه ها مورد بررسی قرار می گیرد. ولی جامعه شناسی به رفتار از آن نظر که از افراد صادر می شود نمی پردازد بلکه آن را به عنوان پدیده ای اجتماعی در نظر می گیرد حال آنکه روان شناسی اجتماعی در مطالعه رفتار بر افراد متمرکز می شود.

جامعه شناسی و روان شناسی

برای مثال جامعه شناسی در مقام یافتن علل اجتماعی رفتار پرخاشگری بر عواملی چون فقر و بیکاری تاکید می کند ولی روان شناسی اجتماعی به علل روانی پیدایش این رفتار می پردازد و عاملی مثل ناکامی را پیش می کشد.

بنابراین هر دو علم در حد وسع خود به مباحث مربوط به اجتماع می پردازند با این تفاوت که جامعه شناسی در مباحث مختلف مخصوصا بحث آسیب های اجتماعی در  پی یافتن علل اجتماعی است ولی  روان شناسی به بررسی علل روان شناختی آن علاقه مند است.

 نکته مهم و قابل توجه اینکه منظور از روانشناسی اسلامی اسلامیزه کردن نیست که صرفا یک پسوند اسلامی داشته باشد بلکه از طرفی با استفاده از مطالب و پژوهش های انجام شده و نیز ابزارهای ساخته شده در حیطه اجتماع و آسیب های آن با هر نگاه اعتقادی که پژوهش گران آن دارند.

از طرف دیگر با غوطه ور شدن در مباحث دینی و تبیین صحیح متون دینی چه به لحاظ مصدری (متن) و چه به لحاظ صدوری  (راوی) درصدد خواهیم بود.

برای آسیب های مطرح شده که در ادامه خواهند آمد تبیین درستی داشته و متناسب با بافت فرهنگی جامعه خود راه حل مناسبی ارائه کرده باشیم.

 تعداد و انواع آسیب های اجتماعی

تا قبل سال 1385 به مقوله آسیب های اجتماعی از منظر شمارش و اولویت بندی پرداخته نشده هرچند پژوهش هایی از موضوعات مرتبط همچون :بررسی میزان شیوع آسیب های اجتماعی (رسول زاده ، طباطبایی،  1378)بررسی فرار دختران و زنان (نهاد ریاست جمهوری ، اردلان، 1382 )و بررسی روند آسیب های اجتماعی (قهاری ،1382) انجام شده است.

 در پژوهشی که توسط سید هادی معتمدی (روانپزشک و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم بهزیستی) با عنوان اولویت بندی آسیب ها و مسائل اجتماعی در ایران انجام شده از مجموع 29 آسیب اجتماعی  تعداد 10 آسیب دراولویت اول و 10 مورد دیگر  در اولویت دوم براساس روش علمی که به کار برده شده (تهیه پرسشنامه ) قرار گرفته و در اختیار پژوهشگران و مسئولین مربوطه قرار داده شد.

می توان تقسیم بندی دیگری نیز که براساس گونه شناسی آسیب های اجتماعی انجام شده مطرح کرد:

تقسیم بندی متفاوت از آسیب های اجتماعی (براساس گونه شناسی )

آسیب های اجتماعی خانه (مهاجرت – بافت روستایی یا شهری – حاشیه نشینی )

آسیب های اجتماعی خانواده( تربیت فرزندان –  طلاق - آداب زناشویی – خودکشی –فرار از خانه - همسر آزاری - اعتیاد  ...)

آسیب های اجتماعی نوجوانان ( شبکه های مجازی – بازی های رایانه ای –تمایل به مصرف سیگار و مواد )

آسیب های اجتماعی جوانان ( ارتباط با جنس مخالف – عدم شکل گیری صحیح هویت اجتماعی )

آسیبهای اجتماعی اعتیاد

آسیب های اجتماعی فضای مجازی ( بازی های رایانه ای – شبکه های اجتماعی – فیلم ها و انیمیشین ها )

آسیب های اجتماعی آموزشی  (ناهنجاری های آموزشی -  )

آسیب های اجتماعی اقتصادی ( فقر – رشوه خواری –  سرقت  – اختلاس و ...)

 به وسیله ادغام دو تقسیم بندی ها و اولویت بندی ها، می توان به تفکیک شناختن گونه آسیب به بحث در این باره پرداخت.

علل آسیب های اجتماعی

هرچند که باید به طور مجزا بایستی برای هر آسیب علل مشخصی ذکر کرد ولی در حالت کلی می توان برای همه آسیب ها یک دسته بندی کلی ترسیم کرد و ذیل هر علت به معلول (آسیب) هر کدام پرداخت.

  • علل شخصیتی 
  • دسته ای از عوامل  که معطوف به عدم تعادل روانی، شخصیتی و اختلال در سلوک و رفتار است 
  • علل فردی
  • دسته ای از عوامل که بنابر اقتضای سنی ،جنسیتی  ،تحصیلی و یا موقعیتی   در افراد  پدید آمده  و در اثر عدم مدیریت صحیح ایجاد مزاحمت فکری و رفتاری می کنند.
  • عواملی از قبیل:
  • 1. آرزوهای بلند
  • 2. خوش گذرانی و لذت طلبی
  • 3. قدرت، استقلال و عافیت طلبی
  • 4. زیاده خواهی
  • 5. بی بندوباری و لاابالی گری
  • 6. بی هویتی و بی هدفی در زندگی
  •  علل اجتماعی 

  بررسی انحرافات اجتماعی و آسیب های اجتماعی به عنوان یک پدیده اجتماعی که گاهی ریشه در خود اجتماع دارد امری ضروری لست که می توان به موارد زیر اشاره کرد:

عدم پایبندی به فرهنگ جامعه (ارزش ها و اعتقادات ،هنجارها و نمادها)-دوستان ناباب - فقر - بیکاری –تربیت نادرست – طرد شدگی اجتماعی و...

جمع بندی

ضمن بیان تفاوت های علوم جامعه شناسی و روانشناسی، این بار با نگاه روانشناسی وارد بحث شده و تعریفی از آسیب های اجتماعی ارائه شد.

 در ادامه بحث ضمن ارائه لیستی از آسیب های اجتماعی،اولویت بندی آسیب ها را ترسیم نموده و در پایان به برخی عوامل بروز آسیب ها اجتماعی پرداخت شد.